"İlk baskı" ifadesi plak ilanlarında en sık görülen, en çok fiyat farkı yaratan ve en çok yanlış kullanılan ifadelerden biri. Bir plağın ilk baskı olup olmadığını anlamak için uzman olmanız gerekmiyor; iyi bir ışık, biraz sabır ve Discogs yeterli.
İlk baskı, orijinal baskı, yeniden basım: farkı ne?
- İlk baskı (first press): Albümün çıktığı ülkede, çıkışıyla birlikte basılan ilk parti.
- Orijinal baskı: Albümün çıktığı dönemde basılan kopyalar; ilk partiden sonraki basımları da kapsayabilir.
- Yeniden basım (reissue): Yıllar sonra yapılan basım. Discogs'ta RE, yeniden mastering yapılmışsa RM kısaltmasıyla görülür.
- Ülke baskısı: Albümün başka bir ülkede, yerel plak şirketi tarafından basılmış versiyonu. Örneğin yabancı bir albümün 70'lerde Türkiye'de basılmış kopyası.
Koleksiyoncuların en çok aradığı genellikle albümün çıktığı ülkedeki ilk baskıdır; ama bazı ülke baskıları ses kalitesi ya da farklı kapakları nedeniyle ayrıca değerlidir.
1. Runout'u bulun ve okuyun
Runout (dead wax), son parçanın bittiği yerle etiket arasındaki pürüzsüz, oluksuz halkadır. Buraya üretim sırasında kazınmış ya da damgalanmış kodlar bulunur:
- Matrix numarası: Genellikle katalog numarasına benzeyen ve yüzü (A/B ya da 1/2) belirten kod.
- Kesim eki: Matrix numarasının sonundaki -1, A1, 1A gibi ekler hangi kesimden üretildiğini gösterebilir. Düşük numaralar çoğu zaman daha erken basımlara işaret eder, ama tek başına kesin kanıt değildir.
- Mastering imzaları: STERLING, MASTERDISK gibi stüdyo damgaları ya da mastering mühendisinin baş harfleri. Örneğin Robert Ludwig kesimlerinde "RL" görülür.
- Pres fabrikası işaretleri: Bazı fabrikalar runout'a kendi sembolünü bırakır.
Okumak için plağı alçak açılı bir ışığa tutup yavaşça çevirin. Telefonla fotoğraf çekip yakınlaştırmak çoğu zaman gözle okumaktan kolaydır. Her iki yüze de bakın: bir yüz ilk kesimden, diğeri sonraki bir kesimden olabilir.
2. Discogs'ta baskıyı eşleştirin
- Albümü Discogs'ta arayın ve tüm versiyonların listelendiği ana kaydı (master release) açın.
- Listeyi ülke, yıl ve formata göre daraltın.
- Etiketteki katalog numarası tutan versiyonları açın.
- Her versiyonun "Barcode and Other Identifiers" bölümündeki Matrix / Runout satırlarını kendi plağınızdaki kodla karakter karakter karşılaştırın.
Discogs kullanıcı girişleriyle oluşur; zaman zaman hatalı ya da eksik kayıtlar olabilir. Eşleşmeyi tek bir satıra değil, runout, etiket ve kapak bilgilerinin hepsine dayandırın.
3. Etiketi inceleyin
- Etiket tasarımı: Plak şirketleri etiketlerini yıllar içinde değiştirir. Renk, logo ve yazı düzeni plağın hangi döneme ait olduğunu gösterir.
- Şirket bilgileri: Etiketteki şirket adı, adres ya da telif yılı sonraki basımlarda değişebilir.
- Deep groove: 1950'ler ve 60'ların başındaki bazı baskılarda etiketin üzerinde pres kalıbının bıraktığı dairesel bir oluk bulunur. Blue Note gibi caz etiketlerinde dönem tespiti için sık kullanılır.
4. Kapaktaki ipuçlarına bakın
- Barkod: Plak kapaklarında barkod 1980'lerde yaygınlaştı. Barkodlu bir kapak, 70'lerde çıkmış bir albümün sonraki bir basımı olduğuna işaret eder.
- Arka kapaktaki yazılar: Şirket adresi, dağıtıcı ve basım bilgileri sonraki basımlarda değişebilir.
- Kapak yapısı: Açılır (gatefold) kapak, laminasyon ya da özel baskı detayları bazı ilk baskılara özgüdür.
- Ekler: Poster, kitapçık, özel iç zarf. İlk baskıyla gelen ekler sonraki basımlarda çıkarılmış olabilir.
5. Türkiye baskılarında
Türkiye'de basılan 45'likler ve LP'ler için de aynı yöntem geçerli. Discogs'ta albümün versiyon listesini ülke olarak "Turkey" ile filtreleyin, ardından Yonca, Doğan gibi plak şirketlerinin katalog numaralarını ve runout kodlarını karşılaştırın. Bazı eski Türkiye baskılarında runout bilgisi az olabilir; o zaman etiket tasarımı, kapak baskısı ve katalog numarası daha belirleyici olur.
Sık yapılan hatalar
- Sadece etikete bakıp karar vermek. Yeniden basımlar orijinal etiketin birebir kopyasıyla gelebilir.
- Kapakla plağın aynı basıma ait olduğunu varsaymak. İkinci el piyasada kapak ve plak sonradan eşleştirilmiş olabilir.
- "İlk baskı" ibaresine körü körüne güvenmek. Satıcıdan runout fotoğrafı isteyin.
Sık sorulan sorular
İlk baskı plak her zaman daha mı iyi ses verir?
Her zaman değil. İlk baskılar çoğu zaman orijinal analog kaynaktan kesildiği için aranır, ama bazı sonraki basımlar ve özenli yeniden masteringler en az onun kadar iyi ses verebilir. Kondisyon da sesi en az baskı kadar etkiler.
Runout'ta hiçbir şey yazmıyorsa ne yapmalıyım?
Etiket, katalog numarası, kapak detayları ve basım ülkesini birlikte değerlendirin. Discogs'ta bu bilgilerle tek bir versiyona inebiliyorsanız tespit yine mümkündür.
RE, RP ve RM ne demek?
Discogs kısaltmalarında RE yeniden basım (reissue), RP yeniden pres (repress), RM yeniden mastering (remastered) anlamına gelir. Ürün başlıklarımızda bu kısaltmaları görebilirsiniz.
Kısaca
Runout'taki matrix kodunu okuyun, Discogs'ta katalog numarası ve runout ile eşleştirin, sonucu etiket ve kapak detaylarıyla doğrulayın. Üçü aynı versiyonu gösteriyorsa elinizdeki baskıdan emin olabilirsiniz.
Bunları da okuyun
- İkinci El Plak Alırken Nelere Bakılır? 9 Maddelik Kontrol Listesi
- Plak Fiyatları Neden Farklı? Fiyatı Belirleyen 7 Faktör
- Kondisyon Tablomuz: Goldmine Standartları
- Caz Plaklarına Başlangıç: Dinlemeye Nereden Başlamalı?
Ürün sayfalarımızda her plağın katalog numarasını ve yılını görebilirsiniz. Tüm plaklarımıza ya da Türkçe plak arşivimize göz atın.
