“Caz dinlemek istiyorum ama nereden başlayacağımı bilmiyorum” cümlesi, plakçıda en sık duyduğumuz cümlelerden biri. Haklı bir teredüt: caz tek bir tür değil, yaklaşık yüz yıl boyunca birbirinden ciddi şekilde ayrışmış bir aile. 1930'ların dans orkestralarıyla 1970'lerin elektrikli füzyonu arasında, aynı kelimeyle anılmaları dışında pek az ortak nokta var.
Bu yazı bir “en iyiler” listesi değil; nereden girerseniz kaybolmadan ilerleyebileceğinizi anlatan bir harita.
Cazın alt türleri: kısa harita
Swing (1930-1945)
Büyük orkestralar, dans müziği, yazılı aranjmanlar. Count Basie, Duke Ellington, Benny Goodman. Girmesi en kolay dönem: melodiler tanıdık, ritim düzenli.
Bebop (1945-1955)
Küçük gruplar, yüksek tempo, virtüozite. Charlie Parker, Dizzy Gillespie, Bud Powell. Dans için değil dinlemek için yapılmış ilk caz. Başlangıçta zorlayıcı gelebilir.
Cool jazz ve hard bop (1950'ler)
Bebop'ın iki farklı tepkisi. Cool jazz daha yumuşak ve aranje (Chet Baker, Gerry Mulligan); hard bop ise blues ve gospel'e geri döner, daha topraksıdır (Art Blakey, Horace Silver). Çoğu kişi için en keyifli giriş kapısı hard bop'tur.
Modal caz (1959 sonrası)
Akor değişimleri yerine mod üzerine kurulu doğaçlama. Daha geniş, daha sakin, daha “açık” bir ses. Miles Davis'in Kind of Blue'su bu yaklaşımın çıkış noktası.
Free jazz ve spiritual jazz (1960'lar)
Yapının çözüldüğü, doğaçlamanın merkeze geçtiği dönem. Ornette Coleman, geç dönem John Coltrane, Pharoah Sanders, Alice Coltrane. Yoğun ve talepkar; ama bir kez oturduğunda geri dönüşü olmayan bir alan.
Füzyon (1969 sonrası)
Elektrikli piyano, bas gitar, rock ritimleri. Bitches Brew sonrası Weather Report, Herbie Hancock'ın Head Hunters dönemi, Mahavishnu Orchestra. Rock dinleyicisi için en doğal geçiş noktası. Bu damarın canlı belgesi için Miles Davis – We Want Miles yazımıza bakın.
Avrupa cazı ve ECM (1970 sonrası)
Alan, sessizlik ve oda müziği hissi. Keith Jarrett, Jan Garbarek, Eberhard Weber. Kayıt kalitesi genelde çok yüksektir; iyi bir sistemde plak formatından en çok kazanan gruplardan biri.
Başlangıç için on albüm
Bu listedeki albümler zor bulunmayan, yeniden basımları kolaylıkla erişilebilen ve cazın farklı kollarını temsil eden kayıtlar:
- Miles Davis – Kind of Blue (1959) — Modal cazın başlangıç noktası ve türün en kolay dinlenen başyapıtı.
- Dave Brubeck Quartet – Time Out (1959) — Alışılmadık ölçülerle yazılmış ama son derece melodik.
- John Coltrane – A Love Supreme (1965) — Spiritual cazın merkez eseri; dört bölümlü bir süit gibi dinlenir.
- Cannonball Adderley – Somethin' Else (1958) — Hard bop'un en zarif örneklerinden; Miles Davis bu kayıtta sideman olarak çalar.
- Art Blakey & The Jazz Messengers – Moanin' (1959) — Cazın gospel ve blues damarı.
- Bill Evans Trio – Sunday at the Village Vanguard (1961) — Piyano triösunun ne olabileceğini yeniden tanımlayan canlı kayıt.
- Charles Mingus – Mingus Ah Um (1959) — Blues, gospel, big band ve avangardı aynı plakta buluşturur.
- Herbie Hancock – Maiden Voyage (1965) — Modal cazın en ferah, en “yüzer” kaydı.
- Stan Getz & João Gilberto – Getz/Gilberto (1964) — Bossa nova ile cazın buluşması; akşam müziği olarak kusursuz.
- Keith Jarrett – The Köln Concert (1975) — Tek başına piyano, tamamı doğaçlama; ECM estetiğinin vitrini.
Arşivimizdeki güncel seçki için caz plakları koleksiyonumuza göz atabilirsiniz. Stokta bulunanlar sürekli değişir — çoğu kayıt tek adettir.
Etikete göre koleksiyon yapmak
Deneyimli koleksiyonerlerin büyük bölümü bir noktadan sonra sanatçı değil etiket takip etmeye başlar. Sebebi basit: her etiketin kendine has bir kayıt sesi ve repertuvar zevki vardır.
- Blue Note — Hard bop'un merkezi. Rudy Van Gelder'in kayıt sesi ve Reid Miles'ın kapak tasarımlarıyla başlı başına bir estetik.
- Impulse! — Turuncu-siyah açılır kapaklarıyla tanınır; Coltrane'in geç dönemi ve spiritual cazın evi.
- Prestige ve Riverside — 50'ler ve 60'ların ana damarı; genelde daha uygun fiyatlı bulunur.
- Verve — Vokal caz ve büyük isimler; Ella Fitzgerald ve Billie Holiday kayıtları.
- CTI — 70'lerin cilalı, crossover cazı; funk ve soul'a en yakın duran kanat.
- ECM — Avrupa cazının referans etiketi; kayıt kalitesi neredeyse istisnasız yüksek.
Bir caz plağının baskısını okumak
Aynı albümün onlarca farklı baskısı olabilir ve aralarındaki fiyat farkı on katı bulabilir. Bakmanız gerekenler:
- Katalog numarası ve etiket tasarımı: İlk baskıları sonraki baskılardan ayıran en güvenilir işaret genelde etiketin görsel detayıdır.
- Matris / runout kodları: Plağın iç kenarına kazınmış kodlar hangi kalıptan basıldığını söyler.
- Baskı ülkesi: Aynı albümün ABD, Japonya ve Avrupa baskıları farklı masterlardan gelir ve farklı duyulur.
- Mono / stereo: 1960 öncesi kayıtların çoğu mono için mikslenmiştir; o dönem için mono baskı “eksik” değil, asıl versiyondur.
Bir plağın fiyatını neyin belirlediğini ayrıntılı anlattığımız plak fiyatları yazımıza ve kondisyon notlarını okumak için kondisyon tablomuza bakabilirsiniz.
Türkiye'den caz
Yerli caz arşivi, uluslararası koleksiyonerlerin son yıllarda ciddi ilgi gösterdiği bir alan. Okay Temiz'in perküsyon merkezli işleri, Maffy Falay ve Sevda topluluğunun Anadolu ezgilerini modal cazla buluşturan kayıtları, Tuna Ötenel ve Erol Pekçan gibi isimlerin üretimi bu alanın omurgasını oluşturur. Bu kayıtların çoğu sınırlı sayıda basıldığı için bulunması zordur — Türkçe plaklar koleksiyonumuzu takipte kalmanızı öneririz.
Sık sorulan sorular
Caz dinlemeye hangi albümle başlanmalı?
Tek bir albüm seçilecekse Miles Davis'in Kind of Blue'su. Hem türün kilit eserlerinden biri hem de caza alışık olmayan kulağa en davetkar gelen kayıt.
Caz plakları neden pahalı?
Hepsi değil. Orijinal Blue Note ve Impulse! baskıları sınırlı sayıda basıldı ve koleksiyoner talebi yüksek. Ancak aynı müziğin 70'ler ve 80'ler yeniden basımları çok daha uygun fiyatlıdır ve çoğu son derece iyi masterlanmıştır.
Mono baskı mı stereo baskı mı almalıyım?
1960 öncesi kayıtlarda mono genellikle daha doğru seçimdir çünkü miks o dönem mono için yapılıyordu. Sonrası için stereo standart hale gelir. İkisi arasında kalmışsanız kaydın yılına bakın.
ECM plakları neden ayrı tutuluyor?
Etiketin kayıt ve baskı standartları istisnai derecede tutarlıdır. Bu yüzden ECM baskıları hem sessiz hem geniş dinamikli olur; sistem kalitesini duymak isteyenlerin başvurduğu kayıtlardır.
Caz plakları daha mı hassas?
Fiziksel olarak farkı yok, ama caz kayıtlarında sessiz pasajlar çok olduğu için yüzey gürültüsü daha kolay duyulur. Bu nedenle caz plaklarında kondisyon derecesi rock'a kıyasla daha belirleyicidir — ve düzenli temizlik daha çok fark yaratır. Yöntemi temizlik rehberimizde anlattık.
Devamı için
Cazın komşu mahalleleri de en az kendisi kadar verimli: Funk / Soul arşivi 70'ler crossover'ını takip etmek için, Latin koleksiyonu bossa nova ve Latin caz için, Blues ise cazın köküne inmek için iyi bir başlangıç.
Plak koleksiyonuna yeni başlıyorsanız ekipman ve bütçe tarafı için başlangıç rehberimize de bakmanızı öneririz.
