45'lik, Türkiye'de popüler müziğin uzun yıllar boyunca ana formatıydı. Radyoda çalan, düğünlerde ve evlerde dinlenen şarkıların çoğu dinleyiciye önce bu küçük plaklarla ulaştı. Bugün ise hem dönemin müziğini en doğrudan taşıyan kayıtlar hem de Türk plak koleksiyonculuğunun en hareketli alanlarından biri.
45'lik nedir?
- Boyut ve hız: 7 inç (yaklaşık 18 cm) çapında, dakikada 45 devirle çalınan plak.
- İki yüz: Genellikle her yüzde bir şarkı bulunur; A yüzü öne çıkarılan şarkı, B yüzü eşlikçi şarkıdır.
- Süre: Yüz başına birkaç dakikalık kayıt alır; bu yüzden tekli için ideal bir formattır.
Günümüzde satılan pikapların neredeyse tamamı 33 ve 45 devri destekler; eski ya da özel bir modeliniz varsa devir ayarlarını kontrol edin. Orta deliği geniş olan 45'likler için pikabın miline takılan küçük bir adaptör gerekir.
Türkiye'de 45'lik dönemi
Taş plaktan 45'liğe
1960'ların başında Türkiye'de taş plak (78 devir) hâlâ yaygındı. Türkçe pop müziğin başlangıcı olarak gösterilen “Bak Bir Varmış Bir Yokmuş” da 1961'de önce taş plak olarak çıktı, ardından 45'lik olarak basıldı. Fecri Ebcioğlu'nun Bob Azzam'ın “C'est écrit dans le ciel” şarkısına yazdığı Türkçe sözlerle İlham Gencer'in seslendirdiği bu kayıt, aranjman akımını başlattı.
Aranjman yılları
Aranjman, yabancı pop şarkılarının Türkçe sözlerle yeniden yorumlanmasıdır. Fecri Ebcioğlu'na daha sonra Sezen Cumhur Önal'ın da katılmasıyla yüzlerce yabancı şarkı Türkçe sözle kaydedildi ve akım yaklaşık on yıl sürdü. Bu şarkıların büyük kısmı dinleyiciye 45'likle ulaştı.
Unkapanı ve 70'ler
Plak sektörü 1960'larda İstanbul'da Sirkeci çevresinde yoğunlaştı, zamanla Unkapanı Plakçılar Çarşısı'na taşındı. 45'liklerin Anadolu'ya dağıtımının yaygınlaşması bu büyümenin arkasındaki etkenlerden biriydi. 1966'da Unkapanı'nda kurulan Sayan Plak gibi şirketler ağırlıklı olarak 45'lik çıkardı. 70'ler Türkçe 45'liğin altın çağı oldu: Anadolu rock, Türkçe pop, türkü ve arabesk aynı raflarda yan yana duruyordu. 1980'lerde kasetin yaygınlaşmasıyla 45'lik giderek geri planda kaldı.
45'lik arşivinde neler var?
- Aranjman ve Türkçe pop: 60'ların ve 70'lerin Türkçe sözlü pop şarkıları. Türkçe Pop
- Anadolu rock: Türün şarkılarının çoğu önce 45'lik olarak çıktı; LP'ler çoğu zaman bu tekliler derlenerek yapıldı. Anadolu Rock & Psych
- Türkü ve halk müziği: Bağlama ağırlıklı kayıtlar ve elektrik düzenlemeli türküler. Türk Halk & Özgün
- Arabesk ve fantezi: 70'lerde yükselen arabesk ve fantezi müziğin 45'likleri. Arabesk & Fantezi
- Orkestra ve enstrümantal kayıtlar: Dönemin orkestralarının dans ve enstrümantal 45'likleri.
Kılıf ve etiket
Dönemin 45'liklerinin önemli bir kısmı, sanatçıya özel resimli kapak yerine plak şirketinin standart kılıfıyla satılırdı. Bu yüzden resimli kapaklı örnekler koleksiyoncu gözünde ayrıca değer taşır. Kılıf zamanla değiştirilmiş olabileceği için ürün açıklamasında kılıfın orijinal olup olmadığına bakmakta fayda var.
Etiket ise hem şirket hem baskı hakkında bilgi verir: şirket adı, katalog numarası, şarkı ve söz-müzik bilgileri. Aynı şarkının farklı baskılarını ayırt etmek için etiket tasarımı ve katalog numarası en güvenilir işaretlerdir; yöntemi ilk baskı rehberimizde anlattık.
Kondisyon: 45'liklerde nelere bakılır?
45'likler çok sevildikleri için çok çalındı; bu yüzden iyi kondisyonlu dönem baskıları azdır. Bakmanız gerekenler:
- Yüzey aşınması: Grileşmiş, mat görünen alanlar sık çalınmanın işaretidir ve sese yansır.
- Etiket ve orta delik: Orta delik çevresindeki mil izleri ve etiket üzerindeki yazılar plağın nasıl kullanıldığını gösterir.
- Kılıf: Yırtık, bant ya da yazı olup olmadığı.
- Eğrilik: Hafif eğrilik 45'liklerde de görülür; önemli olan çalmayı etkileyip etkilemediğidir.
Kondisyon kısaltmaları için Goldmine kondisyon tablomuza bakabilirsiniz.
Fiyatlar neden bu kadar farklı?
Arşivimizde birkaç yüz liralık 45'liklerle on binlerce liralık 45'likler yan yana duruyor. Farkı yaratan başlıca etkenler:
- Nadirlik: Az basılmış ya da az korunmuş baskılar.
- Tür ve talep: Anadolu rock ve psychedelic kayıtlara yurt içi ve yurt dışı koleksiyoncu ilgisi yüksek.
- Kondisyon: Aynı 45'liğin iyi ve kötü kopyası arasında büyük fark olabilir.
- Kılıf: Resimli ve orijinal kılıf değeri artırır.
Ayrıntılı açıklama için plak fiyatları yazımıza göz atın.
Saklama
45'likler de LP'ler gibi dik, destekli ve iç-dış zarflı saklanmalı. 7 inç ölçüsüne uygun kutular ya da bölmeli raflar devrilmeyi ve kaybolmayı önler. Ayrıntılar saklama rehberimizde.
Sık sorulan sorular
45'lik hangi devirde çalınır?
Adından da anlaşılacağı gibi dakikada 45 devirde. Pikabınızda devir ayarını 45'e getirmeniz gerekir; 33 devirde çalınan bir 45'lik yavaş ve kalın sesli duyulur.
Her pikap 45'lik çalar mı?
Günümüzde satılan pikapların neredeyse tamamı 45 devri destekler. Eski ya da özel bir modeliniz varsa devir ayarlarını kontrol edin.
45'lik ile single aynı şey mi?
Çoğu zaman evet. “Single” bir yayın türünü, “45'lik” ise formatı anlatır. Dönemin single'larının büyük çoğunluğu 7 inç 45'lik olarak basıldı; 12 inç maxi single'lar da vardır (Maxi Single 12").
Orta deliği büyük 45'liği nasıl çalarım?
Pikabın miline takılan 45'lik adaptörüyle. Ucuz ve yaygın bir aksesuardır.
Devamı için
Güncel arşiv için Türkçe 45'lik koleksiyonumuza, yabancı tekliler için Yabancı 45'lik bölümüne göz atabilirsiniz. Türün en çok aranan kayıtlarının hikâyesi için Anadolu rock rehberimizi, hediye fikri arıyorsanız plak hediye rehberimizi okuyun.
